تـــــــــار
تار از سازهای زهی است که با زخمه نواخته میشود. تار در ایران و برخی مناطق دیگر خاورمیانه مانند آذربایجان و ارمنستان و گرجستان برای نواختن موسیقی کلاسیک این کشورها رایج است. در گذشته تار ایرانی پنج سیم (یا پنج تار) داشت. غلامحسین درویش یا درویش خان سیم ششمی به آن افزود که همچنان به کار میرود .
کاسهٔ تار بیشتر از کنده کهنه چوب توت ساخته میشود که هرچه این چوب کهنهتر باشد به دلیل خشک بودن تارهای آن چوب تار دارای صدای بهتری خواهد بود. پردهها از جنس روده گوسفند و دسته و پنجه معمولاً از چوب گردو تهیه میشوند. شکل کاسهٔ تار مانند دو دل به هم چسبیده و از پشت شبیه به انسان نشستهای است. تار آذربایجانی شکل کمی متفاوتی دارد و سیمهای آن بیشتر است. جنس خرک از شاخ بز کوهی است. در دو طرف دسته از استخوان شتر استفاده میشود .
از لحاظی ساز تار به سهتار نزدیک است. از لحاظ شیوهٔ نوازندگی زخمهٔ عادی در تار به صورت راست (از بالا به پایین) است ولی در سهتار بالعکس است (از پایین به بالا). همچنین از نظر تعداد پردهها نیز با هم شباهت دارند. صدای تار به دلیل وجود پوستی که روی آن است از شفافیت خاصی برخوردار است. به خصوص سازهایی که ساخت قدیم هستند از شیوهٔ صدای دیگری برخوردارند .
نوازندگان تار
نوازندگان پیشین: آقا حسینقلی، میرزاعبدالله، درویش خان،اسماعیل ساقی،علینقی وزیری، موسی معروفی، یحیی زرین پنجه، علیاکبر شهنازی، مرتضی نیداوود، عبدالحسین شهنازی، غلامحسین بیگجهخانی، لطفالله مجد
نوازدگان حاضر: جلیل شهناز، فرهنگ شریف، هوشنگ ظریف، محمدرضا لطفی، عطا جنگوک، حسین علیزاده، داریوش طلایی، داریوش پیرنیاکان، حمید متبسم، ارشد تهماسبی، کیوان ساکت، مجید درخشانی
نوازندگان نو ظهور: ایمان وزیری، پیام جهانمانی، مهدی فلاح صفا، بهاره فیاضی
از سازندگان به نام این ساز در دوران قاجار میتوان از یحیی اول و یحیی دوم و عباس و جعفر صنعت و بعد از آنها به رمضانعلی شاهرخ و در دوران ما به استاد ابراهیم قنبری مهر و رضا ژاله اشاره کرد.
ساز تار را در زیر مجموعه سازهای مضرابی ( زهی-زخمه ای ) سازهای ایرانی بررسی میکنیم
شکل ظاهری - قسمت کاسه (شکم) خود به دو قسمت بزرگ و کوچک تقسیم شده که قسمت کوچکتر را "نقاره" می گویند
روی کاسه و نقاره تار پوست کشیده شده و خرک تار بر پوست کاسه تکیه کرده است . قسمت نقاره در انتهای بالائی به دسته (گردن) متصل شده است
دسته تار بلند ( 45 تا 50 سانتی متر ) است و بر کناره های سطح جلویی آن دو روکش استخوانی چسبانده اند . دور دسته دستان ها (پرده هایی عمود بر طول آن با فواصل معین) بسته شده، قطر هر دستان در اصوات اصلی دستگاههای موسیقی ایرانی ، کمی بیش از اصوات گذرا و کم اهمیت تر این موسیقی است . تعداد دستان ها امروزه 28 است ...ساز قدیمی با تعداد 25 دستان (بدون سه دستان ، یکی دستان اول و دوتای دیگر در فواصل وسط) نواخته می شده است
جعبه گوشی (سر) در انتهای بالایی دسته قرار گرفته و از هر طرف سه گوشی بر سطوح جانبی جعبه کار گذاشته شده است
تعداد سیم های تار شش است که از انتهای تحتانی کاسه شروع شده ، از روی خرک عبور میکند و در تمام طول دسته کشیده شده ، تا بالاخره به جعبه گوشی ها داخل و در آنجا به دور گوشی ها کشیده می شوند . سیم های شش گانه عبارتند از دو سیم سفید (پائین) که همصدا کوک میشوند ، دو سیم زرد (همصدا) ،یک سیم سفید نازک (بنام زیر) و بالاخره یک سیم زرد (بم) ، که دوتای آخری غالبا به فاصله اکتاو کوک میشوند
فاصله سیم های هم صوت سفید ، نسبت به سیم های زرد غالبا "چهارم" و سیم های سفید نسبت به سیم بم معمولا فاصله اکتاو یا هفتم را تشکیل میدهند (به این ترتیب اگر سیم های همصدای سفید را "دو" کوک کنیم ، سیمهای زرد باید غالبا "سل" و سیم بم "دو" یا "ر" کوک شوند
بدیهی است کوک تار ، یعنی تنظیم فواصل سیم ها به یکدیگر ، ممکن است در دستگاهها و آوازهای مختلف تغییر کند
تار سازی است که نقش تکنوازی یا همنوازی ، هر دو را میتواند بر عهده بگیرد
وسعت صدای تار عبارتست از
تار با مضرابی کوچک از جنس برنج به طول تقریبی سه سانتی متر نواخته میشود . در قسمتی از نصف طول مضراب ،برای آنکه در دست های نوازنده راحت قرار گیرد ، با موم پوشیده شده است
کتاب ساز شناسی تالیف پرویز منصوری
طریقه ی پوست انداختن تار
پوست باید کهنه و صاف باشد. قسمت بالای آن که نازک است به طرف نقاره و قسمت پایین آن که کلفت تر است باید به طرف سیم گیر باشد. پوست را به اندازه ی دهنه ی کاسه که مقداری هم برای چسبیدن اطراف زیادتر باشد با قیچی چیده ، مقداری سریش نرم در آب حل کنید .
بعد پوست را در آب فرو برده که خیس شود سپس آن را در لای پارچه بگذارید و سریش حل شده را در اطراف دهنه ی کاسه بمالید (اطراف دهنه ی کاسه باید کاملاً تمیز باشد و سریش پوست قبلی به طور کامل پاک شود) و پوست را با دو دست باز کنید و طوری روی کاسه قرار دهید که طرف زبر آن(طرف مودار) به سمت بیرون و طرف نرم آن(طرف صاف و بی مو) به داخل باشد. بعد با چاقو به اطراف کاسه بکشید که سریش زیادی از زیر پوست خارج شود و چروک پوست نیز جمع شود .
در هوای گرم جای خرک را مقداری با سه انگشت فشار دهید ولی در زمستان این قسمت ضرورت ندارد. پس از اینکه پوست خشک شد پوست زیادی اطراف کاسه را ببرید، بعد سیم های تار را به جای خود در شیطانک قرار دهید و با دست روی پوست را تر کنید. بعد ازبالای دهنه سیم ها را روی خرک قرار دهید و خرک را در جای خود بگذارید ولی ته خرک را روی پوست نکشید، بعد بند خرک را انداخته، سیم های سفید و زرد را تقریباً تا حدود نیم پرده کمتر از حد معمول کوک کنید ولی سیم هنگام و بم را کوک نکنید تا اینکه پوست به کلی خشک شود. در موقع سوار کردن خرک باید دقت کنید که سر آن قدری به طرف سیم گیر متمایل باشد و وقتی پوست کاملاً خشک شد ساز را کاملاً کوک کنید .
از کتاب دوم دستور مقدماتی تار و سه تار
