تاریـــخچه:


بربت یکی از کهن ترین سازهای ایرانی است که از تاریخ پیدایش و مخترع آن اطلاع دقیقی در دست نیست اما گروهی  سازنده آن را باربد نوازنده و موسیقیدان زبردست دربار خسرو پرویز دانسته و برخی اختراع بربت را به فارابی فیلسوف و موسیقی شناس ایرانی نسبت می دهند .
اما آنچه به یقین می دانیم اینستکه بربت نقشی بسیار کلیدی در شکل گیری تئوری قدیم موسیقی ایران داشته و نام آن در رسالات فارابی،عبدالقادر مراغی،زریاب،صفی الدین ارموی و بسیاری دیگر به چشم می خورد .
بعضی از تواریخ حاکی از آنند که بربت در اوائل اسلام به کشورهای عرب رفته و بعضی دیگر رفتن بربت به کشورهای عرب را در دوره ای پس از حمله مغولان به ایران توسط گروهی از معماران ایرانی که جهت ترمیم خانه کعبه به مکه سفر کردنده اند می دانند اما آنچه مسلم است , اینکه وقتی بربت به بلاد عرب رفته جانشین سازی بنام مزهر شده است(عبدالقادر مراغی). عربها سازی داشته اند به نام مزهر که سطح آنرا با  پوست می پوشاندند و هنگامیکه به بربت ایرانی دست یافتند که صفحه چوبی داشت ,نام آنرا عود نهادند (عود در عربی به معنی چوب است ).
بربت در ایران در دوره ساسانیان بیش از دیگر ادوار رایج بوده اما نام آن در اشعار و ادبیات فارسی متعلق به ادوار

مختلف ،بسیار ذکر شده  از جمله فردوسی در شاهنامه :
به بربت چو بایست برساخت رود
برآورد مازندرانی  سرود

ناصر خسرو :
بربت کریست هشت زبان کش به هشت گوش
هر دم شکنجه دست توانا بر افکند

حافظ :
مطرب کجاست تا همه محصول زهد و علم
در کار بانگ بربت و آواز نی کنم

همچنین نقوش و تصاویر متعددی از بربت در آثار باستانی ایرانی متعلق به ادوار مختلف موجود است .


ساختمان فیزیکی :

بربت سازیست با صدایی بم و بسیار دلنیشین که کاسه بزرگ و دسته کوتاه دارد و فاقد پرده بر روی دسته می باشد.
صدای بربت با صدای اکتاو چهارم پیانو از راست به چپ برابری دارد .
نوازندان ایرانی عموما از بربت با ده سیم(پنج جفت همصدا ) استفاده میکنند اما بعضی از نوازندگان گاهی یک یا دو سیم بنا به سلیقه شخصی یا مقتضیات اجراهای گروهی ,می افزایند .

 سیر تکاملی بربت در ایران :

از آنجا که نوازندگی بربت چندین قرن در ایران تقریبا منسوخ گشته بود , بربت نوازی و بربت سازی
, در طول چند قرن در ایران از حرکت در سیر طبیعی تکامل باز ایستاده بود .
تلاش اساتیدی چون اکبر محسنی , عبدالوهاب شهیدی و منصور نریمان در چند دهه اخیر موجبات بازگشتن بربت به موسیقی ایران و آغاز دوباره مسیر تکامل این ساز را در بستر موسیقی ایرانی فراهم آورد .
بدون شک شیوه و تکنیک نوازندگی بربت است که موجب تولید نواهای ایرانیست,که در چند دهه اخیر به همت اساتید ایرانی به رشد بسیاری دست یافته .
یکی دیگر از مولفه های تکامل ساز که در بستر یک موسیقی خاص میتواند انجام پذیرد تغییرات و تبدیلات اسلوبی در فیزیک سازهاست که در طول زمان و بنا بر نیازها و شخصیت ویژه آن موسیقی ,توسط سازندگان مجرب و با تائید یا تقاضای نوازندگان تراز اول انجام می پذیرد .
در این زمینه بربت نیز مثتثنی نبوده . در سال هفتادوشش برای اولین بار استاد قنبری مهر که بدون شک از سازندگان برجسته ساز در سطح بین المللی می باشند بربتی ساختند که بر اساس نیازهای موسیقی ایرانی و همچنین مطالعات تاریخی ایشان ویرایشهایی در اندازه کاسه و دسته ساز پذیرفته . این  بربت به استاد بهروزی نیا هدیه شد و ایشان پس از اجراهای بسیار ,چند سال پیش آنرا به عنوان اولین نمونه بربتی که سازوکارش در بستر ایرانی به تکامل مجدد رسیده به موزه لندن اهدا نمومدند . امروز بسیاری از بربت نوازان از نمونه نوین بربت ایرانی استفاده می کنند و گروهی نیز بنا به سلیقه شخصی از نوع دیگر آن بهره می گیرند اما آنچه غیر قابل انکار است این است که شیوه و نحوه نوازندگی این ساز است که هویت ایرانی  آنرا معین و از انواع عربی آن متمایز می کند .

(تصویر استاد قنبری مهر و استاد بهروزی نیا در کنار نسل نوین بربت ایرانی )

 

تعدادی از نوازندگان نامدار بربت عبارتند از :
اکبر محسنی
عبدالوهاب شهیدی
منصور نریمان
حسن منوچهری
جمال جهانشاد
شهرام میرجلالی
محمد دلنوازی
محمد فیروزی
حسین بهروزی نیا
ارسلان کامکار
نگار بوبان
علی پژوهشگر
مجید ناظم پور
رخساره رستمی

باتشکر از آقای علی قائم مقامی بابت تهیه و ارسال این مطلب